AKARSU AŞINDIRMA ŞEKİLLERİ

AKARSULARDA AŞINDIRMA  

 

1)    Kimyasal aşındırma: Akarsuyun geçtiği yerlerdeki kolay eriyebilen kayaları eriterek beraberinde

taşıması olayıdır.

2)    Mekanik aşındırma: Akarsuların aşındırması daha çok mekanik yolla gerçekleşir.

 

Mekanik Aşındırmada Etkili Olan Faktörler

1)    Akarsu yatak eğimi,

2)    Akarsuyun akımı,

3)    Akarsuyun akış hızı,

4)    Akarsuyun yük miktarı,

5)    Akarsuyu yatağı çevresindeki bitki örtüsü,

 6)    Akarsu yatağındaki kayaların özelliği,

*Akarsular aşındırma faaliyetini  daha çok ağızdan kaynağa doğru geri aşındırma 

şeklinde gerçekleştirir.

*Denize dökülen bir akarsu yatağını en son deniz seviyesine kadar aşındırır. Buna taban 

seviyesi (genel kaide seviyesi) denir. Göle dökülen akarsu da yatağını en son göl 

seviyesine kadar yapar. Buna da yerel kaide seviyesi denir.  

 

Denge Profili: Akarsuların yatağını ağızdan kaynağa doğru geri aşındırarak düzleştirmesiyle oluşan

iç bükey eğriye denir. Türkiye akarsuları denge profiline ulaşmamışlardır. Sebebi : Türkiye’nin

bugünkü yer şekillerinin yakın bir dönemde oluşmuş olmasıdır.

           

Denge profiline ulaşmış bir akarsuda;

  • Yatak eğimi azalmıştır. Akış hızı azalmıştır.
  • Aşındırma gücü azalmıştır. Su potansiyeli azalmıştır.
  • Enerji üretimi için elverişsizdirler. Üzerinde ulaşım ve taşımacılık yapılabilir 

AKARSU AŞINIM ŞEKİLLERİ

1)VADİ:  Akarsuların aşındırarak içinde aktığı , sürekli inişi olan yatağına denir.

Vadi Tipleri: 

 

Çentik (“v” biçimli ) vadi: Akarsu yatak eğiminin fazla olduğu alanlarda

 derine aşındırmanın etkisiyle oluşurlar.  

Boğaz (yarma ) vadi: Akarsular tarafından dağların enine yarılması sonucu oluşan ve 

profilleri “u” harfine benzeyen vadilerdir. Türkiye’de en fazla Karadeniz ve Akdeniz

 Bölgelerinde görülür. Kıyı ile iç kesim arasında önemli geçit yollarıdır.

Kanyon Vadi: Oluşumu boğaz vadilere benzer. Fakat kalkerli arazi üzerinde oluştukları için yamaçları

basamak basamak düzlüktür. Ör: Göksu vadisi ve Köprülü kanyonu. Dünyanın en 

büyük kanyonu A.B.D’de  Colorado kanyonudur.  

 

Tabanlı vadi:Akarsu yatak eğiminin az olduğu alanlarda yana aşındırmanın etkisiyle oluşur.

Ör: Ege Bölgesi akarsu vadilerinde olduğu gibi.   

 

2)MENDERES (BÜKLÜM): Akarsu yatak eğiminin az olduğu alanlarda , akarsuyun büklümler yaparak

akması sonucu oluşurlar.

Menderesler oluşturan bir akarsuyun özellikleri

1)    Yatak eğimi azdır.

2)    Akış hızı azdır.

3)    Aşındırma gücü azalmıştır.

4)    Boyu uzamıştır.

5)    Sık sık yatak değiştirir.

6)   Hem aşındırma hem de biriktirme yapar.  

*Akarsularda menderes olayı en fazla Ege Bölgesinde görülür.

 

3)DEV KAZANI: Akarsuların şelale şeklinde aktığı yerlerde, suların düşme alanında 

aşındırma ile oluşan çukurluklara denir. Ör: Manavgat, Kurşunlu, Düden şelalelerinde 

olduğu gibi.

 

4)PENEPLEN (Yontuk düz) :Yer şekillerinin deniz seviyesine kadar aşındırılarak 

düzleştirilmesidir. Türkiye’de ova ve platoların yüksekte kalmasının sebebi: III. zaman 

sonlarında peneplen haline gelen yerlerin tekrar yükselmiş olmasıdır. Peneplenler akarsu aşındırmasının

son safhası olup; Her yerde Oluşmazlar.

    Peneplen oluşabilmesi için:

 1-) Uzun zaman boyunca iklim değişiklikleri olmaması, 

 2-) Deniz seviyelerinde değişiklik olmaması,  

 3-) Tektonik hareketlerin uzun zaman boyunca olmaması gerekir.

 

            

        NOT: Türkiye’de peneplenleşmiş saha yoktur. Nedeni: Akarsu aşındırması ile oluşmuş düzlükler

çok uzun sürede gelişir. Ülkemiz sürekli yer hareketlerine uğradığından ve son jeolojik dönemde toptan yükselmesinden dolayı peneplenleşme olmamıştır. Ülkemizde iç kesimlerde izleri görülür.

 

5)PERİBACALARI: Volkanik arazilerde ( kalın tüflü arazilerde) sel aşındırması sonucu oluşur.

Tüfler içindeki lavlar yüzeyi kaplayarak akan sel sularının aşındırıcı etkisine karşı 

altlarındaki tabakaları korurlar. Zamanla çevresine göre aşınmamış yer şekilleri oluşur. 

Bunlara peribacaları denir.  Ör: Ürgüp, Göreme, Avanos, ıhlara Vadisi çevresinde (Nevşehir)  görülür.

 

 

                                      

                                      1.AŞAMA                                     SON AŞAMA

 

 

 

6)KIRGIBAYIR (Badlands: Kötü arazi): Eğimin fazla , bitki örtüsünün seyrek olduğu milli,

 tüflü arazilerde sel sularının araziyi çok sık bir şekilde yarması ile oluşan yer şekilleridir.

 En fazla İç Anadolu ve G.Doğu Anadolu Bölgelerinde görülür.  

7)PLATO: Akarsular tarafından derince yarılmış yüksek düzlüklere denir. En fazla İç Anadolu

Bölgesinde görülür.

İç Anadolu Bölgesi: Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok, Uzun yayla.

Akdeniz Bölgesi: Taşeli ve Teke platoları.

G.Doğu Anadolu Bölgesi: G. Antep ve Ş.Urfa platoları

Doğu Anadolu Bölgesi: Erzurum-Kars platoları.

Ege Bölgesi:Bayat (Yazılı kaya ) platosu

 

 

 

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !